Xilófagos

XILÓFAGOS DE MADERA OBRADA

Carlos Pradera, Barcelona, 21-09-2013

En esta página se puede encontrar una lista de insectos y hongos xilófagos de la península Ibérica que dañan la madera obrada o puesta en obra. También se incluyen otros insectos no xilófagos pero que dañan o nidifican en la madera. La siguiente lista no definitiva. Se encuentra en proceso de revisión y de ampliación por lo que se irán haciendo correcciones.

1/ INSECTOS

Insectos que dañan la madera puesta en obra, mobiliario, papel, libros, etc., por ser su fuente de alimentación o por establecerse para realizar su ciclo de vida.

1.1/ TERMITOIDEA (antes ISOPTERA) 

Familia Especie Notas
Kalotermitidae Kalotermes flavicollis Termita aérea de la madera húmeda. Maderas expuestas a la humedad (vigas, marcos de puertas y ventanas, etc.) en contacto con el exterior. etc. Común en el arbolado.
  Cryptotermes brevis Termita aérea de la madera seca. Especie exótica del continente americano. Pasó a Canarias y a la península Ibérica. Elementos de madera de todo tipo: muebles, marcos, vigas, etc. Colonias poco numerosas. Pueden habitar varias en un mismo espacio.
Rhinotermitidae Reticulermes banyulensis  Termita subterránea. Anida bajo el suelo. Forma grandes colonias. Todo tipo de madera y elementos de celulosa (libros, documentos, etc.). Distribución: este de la península Ibérica [1].
  Reticulermes grassei  Termita subterránea. Anida bajo el suelo. Todo tipo de madera y elementos de celulosa (libros, documentos, etc.). Distribución: centro y oeste de la península Ibérica [1].
  Reticulermes flavipes  Termita subterránea oriental. Especie exótica originaria de América del norte. Presente en Europa desde el s. XIX. Descrita en la costa oeste de Francia como Reticulitermes santonensis. Detectada en 2017 en Tenerife. Una de las más destructivas [2].

Notas:

[1] T. Lefebvre, E.L. Vargo, M. Zimmermann, S. Dupont, M. Kutnik & A.-G. Bagnères. 2016. Subterranean termite phylogeography reveals multiple postglacial colonization events in southwestern Europe. Ecology and Evolution, 6 (16): 5987-6004.

[2] D. Hernández-Teixidor, A. Pérez-Morín, J. Pestano, D. Mora & S. Fajardo. 2024. The destructive subterranean termite Reticulitermes flavipes (Blattodea: Rhinotermitidae) can colonize arid territories. PeerJ: 12:e16936.

.

1.2/ COLEOPTERA

Familia Especie Notas
Bostrichidae: Bostrichinae Bostrichus capucinus Madera de frondosa: roble, chopo, castaño. Especialmente si hay humedad. Adulto: 8-12 mm. 
  Heterobostrychus aequalis [7] Carcoma exótica. Adultos: 6-13 mm. Frondosa.
  Sinoxylon sexdentatum Poco frecuente. Ciclo biológico: 1-3 años. Adultos: 4-6 mm. Frondosa, albura de roble especialmente. Especies exóticas que pueden aparecer: Sinoxylon anale, S. unidentatum [2].
Bostrichidae: Dinoderinae Dinoderus minutus [1] Carcoma del bambú. Ataca productos hechos con bambú y maderas de frondosas duras. Otras especies afines no detectadas aún: D. bifoveolatus, D. distinctus, D. ocellaris y D. brevis.
Bostrichidae: Lyctinae Lyctoxylon dentatum [5] Polilla exótica polífaga. Detectada en 2025 en Córdoba.
Lyctus africanus [6] Polilla exótica.
Lyctus brunneus Polilla del parquet. Especie tropical. Madera puesta en obra y muebles. Cosmopolita. Ciclo biológico: 8-12 meses. Adultos: 2’5-6 mm.
  Lyctus linearis Especie europea. Ciclo biológico: 8-12 meses. Adultos: 2’5-6 mm.
  Trogoxylon impressum Especie mediterránea.
Buprestidae Eurythyrea micans [3] Ataca madera de eucalipto puesta en obra. Ciclo biológico: 2 años. Adulto: 15-20 mm.
Cerambycidae Criocephalus rusticus Ataca albura y duramen de coníferas.
  Ergates faber Escarabajo carpintero. Ataca albura de coníferas con un alto grado de humedad. Adultos: 25-30 mm (machos), 50 mm (hembras).
  Hesperophanes cinereus Capricornio. Albura de frondosa. Ciclo: 3-4 años. Adultos: 15-33 mm.
  Hylotrupes bajulus Capricornio de la madera. Madera de coníferas. Ciclo biológico muy influido por la temperatura ambiente y humedad. 5 años para países cálidos y 8-12 para países del norte de Europa. Adultos: 10-14 mm (machos), 15-20 mm (hembras).
  Leptura rubra Ataca albura de roble con un alto grado de humedad.
  Phymatodes lividus Ataca a planifolios. Ciclo biológico: 1-2 años. Adultos: 5-10 mm.
  Phymatodes testaceus Ataca a planifolios. Tiene predilección por el castaño. Ciclo biológico: 1-2 años. Frecuente en leñeros. Adultos: 6-18 mm.
  Plagionotus arcuatus Ataca frondosas duras (roble) con un alto grado de humedad. Ciclo biológico: 1-2 años. Adultos: 8-18 mm.
  Stromatium fulvum Ataca la albura de frondosas como nogal, olmo, ha, plátano, etc. Ciclo de vida: 3-5 años. Adultos: 20-25 mm.
  Trichoferus holosericeus (=Hesperophanes cinereus) Madera de frondosas como nogal, chopo y sauce. Ciclo biológico de 3-4 años. Adultos: 13-24 mm.
Curculionidae Euophryum confine Gorgojo de la madera. Madera húmeda atacada por hongos.
Euophryum rufum [4] Gorgojo de la madera. Madera húmeda atacada por hongos.
  Hexarthrum exiguum Gorgojo de la madera. Madera húmeda atacada por hongos.
  Pentarthrum huttoni Gorgojo de la madera. Madera húmeda atacada por hongos.
  Platypus cylindrus Escarabajo de la ambrosía. Madera húmeda afectada por hongos con grado superior al 20%.
  Pselactus spadix Gorgojo de la madera. Madera húmeda atacada por hongos.
  Trypodendron lineatum Escarabajo de la ambrosía. Madera húmeda afectada por hongos con grado superior al 20%.
  Xyleborus saxesenii Escarabajo de la ambrosía. Madera húmeda afectada por hongos con grado superior al 20%.
  Xyleborus monographus Escarabajo de la ambrosía. Madera húmeda afectada por hongos con grado superior al 20%.
  Xyloterus linneatus Escarabajo de la ambrosía. Madera húmeda afectada por hongos con grado superior al 20%.
Oedemeridae Nacerdes melanura Ataca madera húmeda en descomposición.
Lymexylidae Hylecoetus dermestoides Gusano grande de la madera. Ataca madera húmeda tanto de frondosa como de conífera.
  Lymexylon navale Ataca principalmente madera de roble.
Ptinidae: Anobiinae Anobium punctatum Carcoma común de la madera. Duramen y albura de coníferas. Ciclo biológico: 1-4 años. Adultos: 2’5-5 mm.
  Calymmaderus solidus Carcoma americana de la madera. En expansión por la cornisa cantábrica. Forjados, techos y muebles. Especie observada en interiores donde causa severos destrozos en madera obrada.
  Ernobius mollis Carcoma de los muebles. Madera de conífera. Ciclo biológico: 1-2 años. Adultos: 3-6 mm.
  Hadrobregmus carpetanus Especie antropogénica que se desarrolla en madera puesta en obra.
  Hadrobregmus pertinax Especie antropogénica que se desarrolla principalmente en madera puesta en obra. Conocida antes como Anobium pertinax.
  Nicobium castaneum Especie antropófila y bibliófaga. Madera de conífera.
  Oligomerus brunneus Madera seca de conífera y frondosa. Presente en la zona centro de la Península Ibérica.
  Oligomerus ptilinoides Carcoma de los muebles. Libros, pergaminos, cartones y muebles de madera. Madera seca de frondosa. Muy presente en la costa mediterránea.
  Ptilinus pectinicornis Maderas duras de frondosas. Esporádica en interiores en madera obrada. Ciclo biológico: 2 o más años. Adulto: 3’5-5’5 mm.
  Xestobium rufovillosum Escarabajo del reloj de la muerte. Albura y duramen de frondosas con un alto grado de humedad y atacada por hongos. Ciclo biológico: 1-10 años. Adultos: 5-7 mm.

Notas:

[1] C. Gómez & D. Casellas. 2003. Transporte accidental de la especie Dinoderus minutus (Fabricius, 1775) (Coleoptera, Bostrichidae) a Barcelona. Boletín Asociación Española de Entomología, 27 (1-4): 229-230.

[2] C. Pradera. 28-10-2015. Infestación de carcoma exótica Sinoxylon (Coleoptera, Bostrichidae) en palés. El desinsectador y desratizador.

[3] C. Pradera. 25-07-2018. Coleóptero Eurythyrea micans (Buprestidae) en vigas de madera. El desinsectador y desratizador.

[4] M.A. Alonso-Zarazaga. 1988. Presencia en España de Euophryum rufum (Broun, 1880) (Col., Cure., Cossoninae), una plaga de la madera puesta en obra. Boletín Asociación Española de Entomología, 12: 361.

[5] D. Fernández Martín & M. Baena. 2025. Lyctoxylon dentatum (Pascoe, 1866), ¿establecida en España?(Coleoptera, Bostrichidae, Lyctinae) Boletín de la Asociación española de Entomología, 49 (3-4): 373-389.

[6] A. Viñolas, J. Muñoz-Batet & J. Soler. 2016. Noves o interessants localitzacions d’espècies de coleòpters per a la península Ibèrica i illes Canàries (Coleoptera). Butlletí de la Institució Catalana d’Història Natural, 80: 101-112.

[7] H. Bolívar Sanz, I. Ureña Herradón & A. Gastañaga Garabieta. 2021. Identificado Heterobostrychus aequalis (Waterhouse, 1884) (Coleoptera, Bostrichidae) en una caja decorativa de madera en España. Boletín de la Asociación española de Entomología, 45(3-4): 177-184.

.

1.3/ PARÁSITOIDES Y DEPREDADORES DE COLEOPTERA

Familia Especie Notas
Braconidae Spathius exarator Parasitoide. Anobiidae.
Bethylidae Sclerodermus domesticus Parasitoide Anobiidae, Cerambycidae.
  Cephalonomia Parasitoide. Anobiidae.
Cleridae Korynetes caeruleus Depredador. Anobiidae.
Opilo domesticus Depredador. Anobiidae.
Opilo mollis Depredador. Anobiidae.
Tarsostenus univittatus Depredador. Anobiidae.
Pteromalidae Theocolax formiciformis Anobiidae.
Pyemotidae Pyemotes ventricosus Ácaro. Anobiidae.

.

1.4/ HYMENOPTERA

Familia Especie Notas
Apidae Xylocopa violacea Abejorro carpintero violáceo. La hembra perfora galerías donde deposita los huevos. Ciclo biológico: 1 año.  Adulto: 20-25 mm.
Formicidae Camponotus herculeanus Hormiga carpintera. Se encuentra principalmente en madera viva, aunque también puede afectar madera húmeda puesta en obra.
  Camponotus ligniperda Hormiga carpintera. Ataca madera húmeda donde construir su nido.
  Crematogaster scutellaris Hormiga de los alcornoques. Madera previamente atacada por termitas u otros insectos, corteza de árboles. También puede afectar a madera húmeda puesta en obra.
  Lasius fuliginosus Hormiga de la madera. Desarrolla la colonia en el interior de árboles muertos, tocones podridos o tarimas degradadas por hongos de pudrición.
Siricidae Sirex juvencus Avispa de la madera. Afecta madera de coníferas.
  Urocerus gigas Sírice gigante, avispa gigante de la madera. Afecta madera de coníferas.

.

1.5/ LEPIDOPTERA

Familia Especie Notas
Cossidae Cossus cossus Mariposa taladro rojo, cósido del sauce. Madera de sauce.
  Zeuzera pyrina Taladro amarillo, barrenador de la madera. Especie que ataca árboles frutales y forestales.

.

2/ HONGOS

2.1/ PUDRICIÓN BLANCA

Familia Especie Madera Características
Xylaria hypoxilon Blanca esponjosa Frondosa húmeda recién apilada. De poca importancia en madera obrada. Temperatura óptima de desarrollo: 27ºC.
Eutypa flavovirescens Blanca
Stereum hirsutus Blanca fibrosa veteada Frondosa recién apilada y puesta en obra. Temperatura óptima de desarrollo: 25ºC.
Schyzophyllum commune Blanca Frondosa y conífera con alto grado de humedad. Temperatura óptima de desarrollo: 33ºC.
Polysticus versicolor Blanca fibrosa Frondosa y algunas coníferas. Temperatura óptima de desarrollo: 29ºC.

.

2.2/ PUDRICIÓN PARDA

Familia Especie Madera Características
Chaetomium globosum Parda Conífera y frondosa con muy alto grado de humedad. Temperatura óptima de desarrollo: 27ºC.
Serpula lacrymans (=Merulius lacrimans) Parda seca cúbica Conífera y frondosa con distintos grados de humedad. Junto con Coniophora puteana constituyen el 90% de las pudriciones. Temperatura óptima de desarrollo: 23ºC.
Lenzites betulina Parda húmeda laminar Frondosa con humedad Temperatura óptima de desarrollo: 30ºC.
Lenzites abietina Parda húmeda laminar Conífera Temperatura óptima de desarrollo: 27ºC.
Lenzites sepiraria Parda húmeda laminar o cúbica Conífera Temperatura óptima de desarrollo: 30ºC.
Daedalea quercina Parda húmeda cúbica Frondosa principalmente, de albura. Temperatura óptima de desarrollo: 23ºC.
Coniophora puteana Parda húmeda cúbica Conífera y frondosa con altos grados de humedad. Temperatura óptima de desarrollo: 23ºC.
Poria vaillantii Parda húmeda cúbica Conífera y frondosa con distintos grados de humedad. Temperatura óptima de desarrollo: 23ºC.

.

3/ FUENTES

Hickin, N.E. 1968. The insect factor in wood decay.  Second Edition. The Rentokil Library, London. 344 pp.

Kraemer Koeller, G. 1958. Compendio de la conservación de maderas. Imprenta cervantina, Santander. 528 pp.

Mallis, A., D. Moreland & S. Hedges. 2004. Handbook of Pest Control. The Behavior, Life History, and Control of Household Pests. Ninth Edition. GIE Media Inc., USA. 1.397 p.

Martín Diéguez, J.. 1960. La carcoma de la madera y métodos para combatirla. Anóbidos dañinos en muebles y construcciones. Servicio de Plagas Forestales, Dirección General de Montes, Caza y Pesca Fluvial, Madrid. 57 pp.

Rodríguez Barreal, J.A .1998. Patología de la madera. Mundi-Prensa y Fundación Conde del valle de Salazar, Madrid. 350 pp.